Co to jest zapobieganie powstawaniu odpadów?

Zapobieganie powstawaniu odpadów to środki zastosowane, zanim produkt, materiał lub substancja staną się odpadem (art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach). Mają one zmniejszać ilość odpadów, także przez ponowne użycie lub dłuższe używanie produktu, ich negatywne oddziaływanie na środowisko i zdrowie ludzi oraz zawartość substancji niebezpiecznych w materiałach i produktach.

Stan prawny na: 2026-10-23

To pojęcie pojawia się w ustawie o odpadach, w dokumentach firmowych i w sprawozdaniach, a potocznie bywa mylone z segregacją albo recyklingiem. Tymczasem ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach nadaje mu własne, ścisłe znaczenie i umieszcza je na samym początku porządku postępowania z odpadami. Poniżej wyjaśniamy, co dokładnie obejmuje definicja, czym różni się od ponownego użycia i recyklingu oraz jak odnieść ją do własnej działalności.

Co mieści się w definicji zapobiegania powstawaniu odpadów

Definicja z art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach ma dwie części: moment działania i jego skutek. Moment to chwila przed powstaniem odpadu: środek dotyczy produktu, materiału lub substancji, zanim staną się one odpadem. Skutek to zmniejszenie co najmniej jednej z trzech wielkości:

• ilości odpadów, w tym również przez ponowne użycie lub wydłużenie okresu dalszego używania produktu,
• negatywnego oddziaływania wytworzonych odpadów na środowisko i zdrowie ludzi,
• zawartości substancji niebezpiecznych w materiałach i produktach.

Ustawa mówi więc o działaniach, które następują przed powstaniem odpadu. Gdy coś już jest odpadem, jego dalsze przetwarzanie nie jest zapobieganiem, lecz jednym z późniejszych sposobów postępowania.

Miejsce zapobiegania w hierarchii postępowania z odpadami

Art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach wprowadza hierarchię sposobów postępowania z odpadami. Zapobieganie powstawaniu odpadów stoi w niej na pierwszym miejscu, przed wszystkimi działaniami podejmowanymi już wobec odpadu:

Tabela zestawia pięć sposobów postępowania z odpadami w kolejności wskazanej w art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach. Kolejność ma znaczenie praktyczne: zapobieganie jest pierwszym punktem tej listy, a unieszkodliwianie ostatnim.

Czym zapobieganie różni się od ponownego użycia i recyklingu

Najczęstsze nieporozumienie dotyczy sąsiednich pojęć, które ustawa również definiuje w art. 3 ust. 1:

• Ponowne użycie (pkt 18) to wykorzystywanie produktów lub części produktów niebędących odpadami ponownie do tego samego celu, do którego były przeznaczone. Zwróć uwagę, że dotyczy to rzeczy, które nie są odpadami. Dlatego definicja zapobiegania wprost wymienia ponowne użycie jako jeden ze sposobów zmniejszenia ilości odpadów.
• Recykling (pkt 23) to odzysk, w ramach którego odpady są ponownie przetwarzane na produkty, materiały lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub innych celach. Obejmuje to ponowne przetwarzanie materiału organicznego (recykling organiczny). Nie obejmuje odzysku energii ani ponownego przetwarzania na materiały, które mają być wykorzystane jako paliwa lub do prac ziemnych.

Różnica sprowadza się do pytania, czy mamy do czynienia z odpadem. Zapobieganie i ponowne użycie dotyczą produktu, zanim stanie się odpadem. Recykling dotyczy odpadu, który jest przetwarzany na nowy produkt, materiał lub substancję.

Jak odnieść definicję do własnej firmy

Poniższe przykłady są ilustracją naszego autorstwa, a nie wyliczeniem z przepisu. Do zapobiegania, w rozumieniu definicji, można zaliczyć na przykład:

• wydłużenie okresu używania sprzętu lub wyposażenia, zamiast wymiany go na nowy,
• ponowne użycie nośnych elementów, które nie są odpadem, do tego samego celu, do którego służyły,
• zastąpienie materiału zawierającego substancje niebezpieczne materiałem, który ich nie zawiera lub zawiera mniej.

Przykład spełnia warunek z definicji tylko wtedy, gdy realnie zmniejsza ilość odpadów, ich szkodliwe oddziaływanie albo zawartość substancji niebezpiecznych. Sama zmiana procesu bez takiego skutku nie jest zapobieganiem w rozumieniu ustawy.

Nasz wniosek: definicja opisuje, czym są środki zapobiegawcze, ale sama nie wskazuje terminu ani konkretnego obowiązku dla przedsiębiorcy. Jeżeli ktoś powołuje się na zapobieganie w umowie, decyzji lub wewnętrznej instrukcji, warto sprawdzić w tym dokumencie, jaki obowiązek lub kryterium za tym stoi. W ustawie nie odnotowano wyjątków od tej definicji, więc nie należy ich domniemywać.

Co zrobić teraz

1. Ustal, czy rozważane działanie następuje przed powstaniem odpadu. Jeśli tak, mieści się w pojęciu zapobiegania. Jeśli dotyczy już odpadu, zaliczysz je do przygotowania do ponownego użycia, recyklingu, innego odzysku albo unieszkodliwiania.

2. Sprawdź, który z trzech skutków osiągasz: mniejszą ilość odpadów, mniejszy negatywny wpływ na środowisko i zdrowie ludzi albo mniejszą zawartość substancji niebezpiecznych.

3. Dla odpadów, które mimo to powstają, uporządkuj dalsze obowiązki. Wyjaśniamy je w tekstach o tym, co to jest ewidencja odpadów, od jakiego progu wytwarzania odpadów powstaje obowiązek wpisu do BDO oraz kto jest wytwórcą odpadów powstających w wynajmowanym lokalu.

4. Przed zawarciem umowy z odbiorcą odpadów przeczytaj, co powinna zawierać umowa z firmą odbierającą odpady.

Szerszy kontekst przepisów o gospodarce odpadami znajdziesz w dziale odpady i opakowania, a zagadnienia rejestrowe w dziale BDO.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa o odpadach (tekst jednolity): art. 3 ust. 1 pkt 18, pkt 23 i pkt 33 oraz art. 17 ust. 1.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest ponowne użycie i jak wiąże się z zapobieganiem odpadom?

Ponowne użycie to wykorzystywanie produktów lub części produktów niebędących odpadami ponownie do tego samego celu, do którego były przeznaczone (art. 3 ust. 1 pkt 18 ustawy o odpadach). Skoro dotyczy rzeczy, które nie są odpadami, mieści się w zapobieganiu: definicja zapobiegania wprost wymienia ponowne użycie wśród sposobów zmniejszenia ilości odpadów (art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach).

W jakiej kolejności ustawa każe postępować z odpadami?

Ustawa wprowadza hierarchię: najpierw zapobieganie powstawaniu odpadów, potem przygotowywanie do ponownego użycia, recykling, inne procesy odzysku i na końcu unieszkodliwianie (art. 17 ust. 1 ustawy o odpadach). Zapobieganie jest więc pierwszym i najbardziej pożądanym krokiem, a unieszkodliwianie ostatnim.